Życiodajna sieć

Mózg zawiaduje całym organizmem i czuwa nad wszystkimi procesami życiowymi. Ponieważ mózg odpowiada za właściwe działanie całego ludzkiego organizmu niczym centrum dowodzenia, wszystkie jego uszkodzenia i schorzenia pociągają za sobą bardzo poważne konsekwencje.

zdjęcie: canstockphoto.pl

2025-07-04

Światowy Dzień Mózgu obchodzony jest 22 lipca. Został on ustanowiony 50 lat temu w Brukseli na pamiątkę założenia Światowej Federacji Neurologii. Jest to wydarzenie mające na celu zwiększenie świadomości na temat zdrowia mózgu i jego znaczenia w codziennym życiu, a także promowanie profilaktyki chorób neurologicznych. W związku z obchodami tego dnia warto przyjrzeć się roli mózgu i układu nerwowego, a także najczęstszym chorobom związanym z tym obszarem naszego organizmu.

Supermózg

Ludzki mózg jest narządem bardziej skomplikowanym niż najnowocześniejszy nawet komputer. To wyjątkowo złożona i ogromnie ważna dla organizmu struktura. Składa się z miliardów komórek i steruje wszystkimi procesami zachodzącymi w ciele człowieka. Mózg odpowiada za wszystkie funkcje i czynności ludzkiego organizmu. To dzięki jego pracy mówimy, słyszymy, czujemy, myślimy, chodzimy. To tutaj rodzą się emocje, refleksje i wyobrażenia. Mózg jest bardzo plastycznym organem i pozostaje w ciągłej aktywności. W każdej chwili naszego życia docierają do nas różnego typu bodźce: obrazy, dźwięki, zapachy, ruchy, dotyk. Zadaniem mózgu jest radzenie sobie z ich „obróbką”. Musi on spostrzegać i selekcjonować ważne dla nas informacje, a ignorować niepotrzebne.

Mózg zbudowany jest z komórek nerwowych zwanych neuronami, które łącząc się ze sobą, tworzą niewyobrażalnie misterną i skomplikowaną sieć. Pod wpływem nowych doświadczeń i stawianych mu wymagań, mózg ma zdolność do reorganizacji swojej struktury. Gdy zdobywamy wiedzę i nabywamy umiejętności, zmienia się siła i jakość połączeń między komórkami nerwowymi. Dzięki naszej aktywności powstają nowe neurony i wzmacniają się połączenia między nimi. Za każdym razem, gdy mózg napotyka na coś, czego nie zna, „stawiany jest na baczność” – dostosowuje się do nowych okoliczności i tak organizuje pracę poszczególnych sieci i struktur, aby nasze działanie było efektywne i trafne.

Gdy choruje mózg

Wszystkie te informacje dowodzą, że mózg jest jednym z najważniejszych organów w ludzkim ciele. Podobnie jak serce czy płuca jest on człowiekowi niezbędny do życia i prawidłowego funkcjonowania. To on zawiaduje całym organizmem i czuwa nad wszystkimi procesami życiowymi. Ponieważ mózg odpowiada za właściwe działanie całego ludzkiego organizmu niczym centrum dowodzenia, wszystkie jego uszkodzenia i schorzenia pociągają za sobą bardzo poważne konsekwencje. Dowolną chorobę mózgu można by porównać np. do awarii sieci komputerowej w wielkiej korporacji. Kiedy przestają działać najważniejsze urządzenia, paraliżowi i dezorganizacji ulega cała praca firmy. Nie można wysyłać i odbierać wiadomości, nie da się pozyskiwać potrzebnych w pracy informacji, nie ma dostępu do baz danych, dużo trudniej tworzyć projekty, planować spotkania i nawiązywać kontakty biznesowe. Krótko mówiąc, bez najważniejszych urządzeń po prostu nie da się dobrze pracować.

Podobna sytuacja ma miejsce wtedy, gdy choruje mózg. Można powiedzieć, że wówczas nie tylko on jest chory, ale nie domagają również inne narządy, którymi zawiaduje i za które odpowiada. Niestety choroby mózgu to grupa schorzeń, która obecnie stanowi na świecie jeden z czołowych problemów medycznych. Oznacza to, że na różnego rodzaju choroby mózgu zapada coraz więcej osób, a ich leczenie generuje olbrzymie koszty.

Najczęstsze choroby mózgu można podzielić na kilka grup: neurodegeneracyjne, demielinizacyjne, naczyniowe i nowotworowe. Do neurodegeneracyjnych i demielinizacyjnych chorób mózgu należą np.: demencja, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane, stwardnienie zanikowe boczne czy choroba Huntingtona. Najpowszechniej diagnozowaną chorobą mózgu o podłożu naczyniowym jest udar. Może mieć on postać niedokrwienną lub krwotoczną, a jego podłoże stanowi krwotok mózgowy, zakrzep lub zator tętnic mózgowych. Z kolei nowotwory mózgu to przede wszystkim guzy np.: glejaki i oponiaki. Do osobnej grupy należy zaliczyć zapalenie mózgu, które może mieć postać wirusową, bakteryjną lub grzybiczą.

Co nieco o układzie nerwowym

Mówiąc o działaniu i roli mózgu nie można nie wspomnieć o układzie nerwowym, który jest z nim ściśle związany. Układ nerwowy to niezwykle skomplikowany system, kontrolujący wszystkie funkcje naszego ciała – od prostych reakcji na ból po skomplikowane procesy myślowe. Układ nerwowy dzieli się na ośrodkowy i obwodowy. Ośrodkowy układ nerwowy dotyczy mózgowia i rdzenia kręgowego, dlatego wszelkie problemy w tym obszarze mogą wynikać z zaburzeń przepływu krwi w mózgu, infekcji, urazów oraz wrodzonych i nabytych chorób neurodegeneracyjnych. Obwodowy układ nerwowy składa się z kolei z nerwów i zwojów nerwowych, dlatego odpowiada za przekazywanie informacji pomiędzy ośrodkowym układem nerwowym i poszczególnymi narządami.

Pod względem liczby jednostek chorobowych neurologia jest chyba najobszerniejszą dyscypliną medycyny. Niestety wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, jak bardzo szeroki wachlarz stanowią schorzenia neurologiczne. A choroby te dotyczą coraz większej liczby osób – choćby ze względu na starzenie się społeczeństwa. Już dzisiaj ponad połowę pacjentów oddziałów neurologicznych stanowią osoby po 65. roku życia. Stąd obok geriatrii także neurologia powinna być traktowana jako kluczowa specjalizacja w opiece nad seniorami, ponieważ choroby neurodegeneracyjne oraz udary mózgu to jedne z głównych problemów zdrowotnych w tej grupie. Podobna sytuacja dotyczy chorób rzadkich – co najmniej połowa z tych chorób jest związana z układem nerwowym, czyli to właśnie neurologia jest główną specjalizacją zajmującą się diagnostyką i leczeniem tych schorzeń. Coraz więcej przypadków chorób neurologicznych diagnozowanych jest też u ludzi młodych, stojących u progu życia. Dla tych osób właściwa i szybka diagnoza, a potem efektywna opieka to szansa na lepsze rokowanie.

Mówiąc o obciążeniu społecznym wynikającym z chorób neurologicznych, warto uświadomić sobie ich skalę. Co roku 90 tysięcy osób w Polsce doznaje udaru mózgu, z czego ok. 30% nie odzyskuje sprawności; ok. 50 tysięcy osób choruje na stwardnienie rozsiane; ok. 300 tysięcy osób cierpi na padaczkę, a ok. pół miliona osób na choroby otępienne, z których najczęstszą jest choroba Alzheimera. Pamiętajmy o tym, że starsi pacjenci z zaburzeniami otępiennymi lub po udarach wymagają opieki, a ich opiekunami zazwyczaj są ich bliscy, najczęściej również osoby w podeszłym wieku. Te osoby zwykle borykają się z samotnością, wykluczeniem, brakiem wsparcia. To również musimy brać pod uwagę, mówiąc o ciężarze społecznym chorób mózgu. A prawdziwe tsunami chorób neurologicznych – jak przekonują specjaliści – jest dopiero przed nami.

Kiedy do neurologa?

Neurolog to lekarz specjalizujący się w chorobach ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego. Większość pacjentów jednak nie do końca wie z jakimi dolegliwościami należy zwrócić się do poradni neurologicznej. Rzeczywiście zakres objawów, które wynikają z nieprawidłowego funkcjonowania całego układu nerwowego jest niezwykle szeroki. Bardzo często do neurologa kieruje lekarz rodzinny, który podczas rutynowej wizyty może zweryfikować pewne objawy pacjenta jako zaburzenia natury neurologicznej. Czasem jednak pojawiające się dolegliwości wprost informują, że niezbędna jest wizyta w poradni neurologicznej. Do objawów, które powinny nas pokierować po poradę do neurologa zaliczyć można: przewlekłe bóle i zawroty głowy, szumy w uszach, zaburzenia słuchu i wzroku, osłabienie, skurcze i drżenie mięśni, zaburzenia równowagi, utrata przytomności, nieprawidłowe czucie, zaburzenia pamięci, bóle kręgosłupa.

Jeśli którykolwiek z powyższych objawów będzie pojawiał się wielokrotnie, należy niezwłocznie udać się do poradni neurologicznej. Pamiętajmy jednak, że nie każdy objaw musi oznaczać poważną chorobę. Niekiedy ból i inne dolegliwości sugerujące zaburzenia neurologiczne są związane z tymczasowym stanem organizmu człowieka, wynikającym na przykład ze stresującego trybu życia, przemęczenia lub niedoboru niektórych składników odżywczych. W większości przypadków niezbędna jest dalsza diagnostyka pod okiem specjalisty.

Wizyta u neurologa – nie trzeba się jej bać

Pierwsza wizyta u neurologa może być stresującym doświadczeniem dla pacjenta. Jednak z odpowiednią wiedzą na temat tego, co się dzieje podczas takiej wizyty, można poczuć się swobodniej i spokojniej przejść przez badanie.

Przed pierwszą wizytą u neurologa ważne jest, aby chory przygotował się w odpowiedni sposób. Wskazane jest, aby przyniósł ze sobą wszystkie dotychczasowe wyniki badań, historię chorób oraz listę przyjmowanych leków. Warto również przygotować listę pytań, które chce się zadać lekarzowi.

Pierwsza wizyta u neurologa zwykle rozpoczyna się od rozmowy z lekarzem na temat dotychczasowych dolegliwości, jakie chory odczuwa. Lekarz zapyta o rodzaj bólu, jego czas trwania, częstotliwość oraz intensywność. Pytania mogą również dotyczyć historii chorób, obecnie przyjmowanych leków i stylu życia. Wszystko to pozwoli na zebranie wstępnych informacji, które pozwolą na ułożenie planu dalszego postępowania.

Po rozmowie następuje badanie neurologiczne, którego celem jest ocena stanu układu nerwowego pacjenta. Badanie to obejmuje szereg różnych testów i polega na sprawdzeniu zdolności pacjenta do wykonywania prostych czynności, takich jak chodzenie po linii, koordynacja ruchowa, siła mięśniowa, czucie i koordynacja wzrokowa. W przypadku podejrzenia konkretnego schorzenia neurologicznego lekarz może zlecić wykonanie badań dodatkowych, takich jak tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, badanie EEG. Mogą one pomóc w ustaleniu dokładnej przyczyny dolegliwości chorego.

Słowo o profilaktyce

Jednym z istotniejszych czynników ryzyka chorób mózgu, zwłaszcza udarów i chorób neurozwyrodnieniowych, jest starszy wiek, dlatego zwiększająca się zachorowalność na choroby mózgu idzie w parze ze starzeniem się społeczeństwa. Wpływ na występowanie chorób mózgu ma też zanieczyszczenie środowiska i zmiany klimatyczne (prawdopodobnie dlatego coraz więcej przypadków chorób neurologicznych jest odnotowywanych także wśród dzieci i młodzieży). Są to czynniki, na które pojedynczy człowiek nie ma wpływu, tak samo jak nie ma wpływu na uwarunkowania genetyczne.

Ale istnieją też czynniki ryzyka chorób mózgu, np. udarów, na które mamy wpływ. Dlatego jednym z priorytetów powinna być profilaktyka chorób mózgu. Warto pamiętać, że utrzymywanie mózgu w dobrej kondycji jest kluczowe, by pozostać sprawnym przez długie lata. Mózg, tak jak każdy inny narząd, wymaga specjalnego traktowania. Na jego wydajność i prawidłowe funkcjonowanie wpływa zarówno właściwa dieta, jak i wysiłek fizyczny i intelektualny. Podjęcie odpowiedniej profilaktyki może zminimalizować ryzyko poważnej choroby mózgu. Oto kilka najważniejszych działań zalecanych w profilaktyce chorób mózgu: badać się (poziom cukru i cholesterolu we krwi), stosować zbilansowaną dietę, dbać o ruch, gimnastykować mózg, troszcząc się o rozwój intelektualny, unikać używek, dbać o zdrowy sen i odpoczynek, ograniczyć korzystanie z mediów społecznościowych (szkodliwy wpływ niebieskiego światła), a także leczyć współwystępujące choroby, zwiększające ryzyko zapadnięcia na którąś z chorób neurologicznych.


Zobacz całą zawartość numeru

Autorzy tekstów, Cogiel Renata Katarzyna, Miesięcznik, Numer archiwalny, 2025nr07, Z cyklu:, Z bliska