Święta Edyta Stein – światło z Breslau

Dom Świętej Edyty Stein (Teresy Benedykty od Krzyża) znajduje się we Wrocławiu przy ulicy Nowowiejskiej 38. To właśnie ta neorenesansowa kamienica, zakupiona w 1910 roku przez matkę świętej, Augustę Stein, stanowiła serce rodzinnego życia Steinów i do dziś pozostaje najważniejszym miejscem pamięci o świętej w stolicy Dolnego Śląska.

Wrocław, ulica Nowowiejska 38. Ruchliwa arteria Ołbina pulsuje codziennym, miejskim gwarem. Zgrzytają tramwaje, spieszą się studenci, ktoś głośno rozmawia przez telefon. Wystarczy jednak nacisnąć ciężką klamkę neorenesansowej kamienicy z ciemnej cegły, by ten współczesny hałas natychmiast uciekł na dalszy plan. Wkraczamy w przestrzeń, gdzie czas płynie inaczej – mierzony nie sekundami, ale głębią refleksji.

To tutaj, w dawnym Breslau, znajduje się dom, który ukształtował jedną z najważniejszych intelektualistek i mistyczek XX wieku. Dom Świętej Edyty Stein – siostry Teresy Benedykty od Krzyża, patronki Europy.

Przekraczając próg kamienicy, wkracza się w świat pruskiego mieszczaństwa z początku ubiegłego stulecia. Na klatce schodowej wita nas chłód i charakterystyczny zapach pastowanego, starego drewna. Skrzypnięcie stopni pod stopami brzmi niemal jak echo kroków samej Edyty, która biegała tędy jako błyskotliwa studentka tutejszego uniwersytetu. Wnętrza nie porażają luksem, ale urzekają surową, przedwojenną elegancją. Starannie odrestaurowane parkiety, wysokie sufity i wielkie okna wpuszczające blade, wrocławskie słońce tworzą scenografię dla opowieści o skomplikowanej tożsamości. W tym domu splatały się bowiem trzy potężne wątki: ortodoksyjny judaizm, niemiecka kultura oraz rodzące się w bólach chrześcijańskie powołanie.

Audioprzewodnik prowadzący przez kolejne sale zdejmuje z historii warstwy kurzu. Najważniejszym punktem ekspozycji jest zrekonstruowany pokój Edyty na piętrze. To tu stało jej biurko, przy którym spędzała długie nocne godziny, studiując pisma Edmunda Husserla i zgłębiając tajniki fenomenologii.

Patrząc przez okno na wewnętrzny dziedziniec, łatwo wyobrazić sobie młodą dziewczynę, która w tym samym miejscu przeżywała kryzys wiary. Edyta pisała przecież, że w wieku czternastu lat „świadomie i z własnej woli przestała się modlić”. Z tego pokoju wyruszała na uniwersytet, rzucając wyzwanie akademickiemu światu zdominowanemu przez mężczyzn, i tu wracała z tarczą, jako jedna z pierwszych kobiet z tytułem doktora filozofii w Niemczech.

W salonie rodzinnym wciąż unosi się duch Augusty Stein – kobiety o żelaznej woli, która po śmierci męża samotnie prowadziła firmę handlującą drewnem i utrzymała liczną rodzinę. To tutaj Steinowie obchodzili tradycyjne żydowskie święta. To tutaj również rozegrał się jeden z najcichszych, a zarazem najbardziej dramatycznych rozdziałów w życiu Edyty. Wchodząc do dawnej strefy kuchennej i jadalni, dotykamy momentu przejścia. Gdy w 1921 roku, po lekturze autobiografii św. Teresy z Ávila, Edyta zrozumiała, że jej drogą jest katolicyzm, to właśnie w tych ścianach musiała zmierzyć się z bólem ukochanej matki.

Dla Augusty chrzest córki był narodową i religijną zdradą. Reportaż z tego domu to nie opowieść o pomnikowej świętej, ale o żywej kobiecie, która raniła i była raniona w imię prawdy. Choć Edyta uklękła przed matką, prosząc o przebaczenie, ból rozłamu towarzyszył im obu aż do śmierci Augusty w 1936 roku. Wizyta w tym domu uświadamia, że świętość Edyty rodziła się w tyglu trudnych, codziennych relacji rodzinnych, a nie w sterylnej izolatce.

Współczesna ekspozycja w Domu Edyty Stein, prowadzona przez Towarzystwo im. Edyty Stein, łączy funkcję muzeum z żywym centrum dialogu. Obok dokumentów, fotografii rodzinnych i wydań jej dzieł filozoficznych, najbardziej uderzają... puste przestrzenie. Część mebli to repliki lub obiekty z epoki, ponieważ oryginalne wyposażenie uległo rozproszeniu i wojennej zawierusze. Ta nieobecność przedmiotów staje się jednak potężną metaforą losu samej Edyty i całej społeczności wrocławskich Żydów. Dom przy Nowowiejskiej był dla niej bezpiecznym portem, z którego w 1933 roku wyruszyła do Karmelu w Kolonii, by chronić rodzinę przed narastającym nazizmem. Ostatecznie jednak ani mury klasztorne, ani ucieczka do Holandii nie ocaliły jej przed machiną Holokaustu. Śmierć w komorze gazowej Auschwitz-Birkenau w sierpniu 1942 roku rzuca głęboki cień na jasne pokoje wrocławskiej kamienicy.

Opuszczając dom Steinów, trudno nie ulec wrażeniu, że to miejsce ma dziś do spełnienia kluczową misję. Kamienica, która przetrwała oblężenie Festung Breslau, stoi dziś na styku kultur. Edyta Stein – Żydówka, Niemka, filozofka, zakonnica i rzymskokatolicka święta – scaliła w swoim życiorysie wszystkie pęknięcia XX wieku.

Dziś jej wrocławski dom nie jest jedynie cmentarzem pamiątek. To przestrzeń spotkania Polaków, Niemców i Żydów; miejsce, gdzie uczy się trudnego dialogu ponad podziałami. Kiedy z powrotem wychodzi się na gwarną ulicę Nowowiejską, Wrocław wydaje się bogatszy o jeszcze jeden, niewidzialny wymiar – wymiar cichej, niezłomnej obecności kobiety, która w czasach pogardy postawiła na miłość i prawdę.

Autorzy tekstów, Cogiel Renata Katarzyna, Polecane, Nasze propozycje